Aksaray'da, Uluırmak üzerinde kurulan bu santral, dönemin kısıtlı imkanlarına rağmen büyük bir azimle hayata geçirilmiş, ülkenin ekonomik bağımsızlık yolculuğunda kilometre taşı olmuştur.
Genç Cumhuriyetin Enerji Hamlesi
Mustafa Kemal Atatürk'ün talimatıyla 1924 yılında inşasına başlanan ve 1926 yılında faaliyete geçen Azmi Milli HES, sadece bir enerji tesisi değil, aynı zamanda Azmi Milli Un Fabrikası'nın da enerji ihtiyacını karşılayan hayati bir kaynaktı. Bu entegre yapı, ülkenin en zor zamanlarında dahi un üretiminin aksamamasını sağlamış, Kızılay'a ve askeri birliklere un temin etmiştir.
• Kuruluş Yılı: 1924 (Başlangıç) - 1926 (Faaliyete Geçiş)
• Kurulduğu Yer: Aksaray, Uluırmak (Bazı kaynaklara göre Mamasın Barajı bölgesinde)
• Güç Kapasitesi: İki yatay eksenli türbine bağlı 250 kW ve 270 kW'lık iki jeneratör ile toplam 520 kW (o yıllar için oldukça büyük bir kapasite).
• Finansman: Tamamen Aksaray halkının imece usulüyle topladığı paralarla kurulmuştur.
Türkiye'nin İlklerinden Biri
Azmi Milli HES'in önemi, Türkiye'nin ilk hidroelektrik santrallerinden biri olmasından kaynaklanmaktadır. Eldeki bilgilere göre, 1902 yılında Tarsus'ta (Berdan Çayı üzerinde) kurulan 60 kW'lık Tarsus Elektrik Santrali'nden sonraki ikinci büyük tesis olabileceği değerlendirilmektedir. Bu, genç Cumhuriyet'in sanayileşme ve aydınlanma yolunda ne kadar kararlı adımlar attığının çarpıcı bir göstergesidir.
O yıllarda Aksaray'a sadece un değil, aynı zamanda elektrik enerjisi de sağlayan bu santral, şehrin çehresini kısa sürede değiştirmiş ve ekonomik durumunu iyileştirmiştir.Prof. Dr. Ömer Köse'nin de işaret ettiği gibi, Azmi Milli HES'in 1924-1926 yılları arasında kurulması, o yıllar için gerçekten büyük bir azim ve ileri görüşlülük örneğidir. Bu tesis, Cumhuriyet'in ekonomik bağımsızlık ve kalkınma vizyonunun somut bir kanıtıdır.
Azmi Milli Un Fabrikası binası, günümüzde Aksaray Belediyesi Azmi Millî Sanayi ve Bilim Müzesi olarak hizmet vermekte ve bu büyük girişimin hikayesini gelecek nesillere aktarmaktadır.